Panorama Lalin

Dawne Laliny, zamieszkałe rodziny, ich zajęcia, zwyczaje i genealogia

Zajcia gospodarskie

Zajcia gospodarskie

wedug ekonomiki ziemiaskiej z XVI wieku





Dzie pierwszy tego miesica stycznia rok nowy zaczyna, ten y kady aby by yzny y szczliwy boskie potrzeba baga majestatu; a e w kadey rzeczy, jako te we wszelkim gospodarstwie ma to by u kadego w pamici. Initium Sapientia timor Domini. Przeto wit niedziel i inne uroczyste wita czci i ogserwowa potrzeba, jako si wyey o tym w punkcie III opisao.
Na jak si roku yzno zanosi, z pocztku, z rzodka i z koca tego miesica zwykli ludzie prognostykowa, jakie przy statecznoci lub odmianie ziemia pokae progressy; takiego take lata i urodzajw spodziewa si maj gospodarze.
Stodoy na nowe (da Pan Bg) zboa wyprzta, na nasienie wymaca; strychy, wszelkie poszycia ponaprawia; to si ma rozumie o brogach i szopach.
Somami, plewami, aby miar szafowano, aby do nowego dla byda stawao karmi; dodawa wedug samej potrzeby, sieczk przy tym kaza rzeza kolejno, albo parobkowi.
Budynki wszelkie, osobliwie dachy, dla szkody ponaprawia, drzewo podczas sannej i inne potrzeby zwozi, z rynien nieg, aby nie przeciekao na budynki, zrzuca, take y z dachw, aby ten ciar nie przytacza i jakiey nie czyni szkody w budynku, z zatykw take niegi i lodu, aby wyrbano i wywoono, aby do piwnic i na fundamenta nie zalewao i nie przeciekao.
Spichlerz susznie opatrzy, w ktrym aby wymconego ziarna szczury y myszy nie psoway y zboa nie szpeciy.
Wieprzw karmnych doglda, a w ostatniey kwadrze one bi.
Gumno aby byo w susznym ogrodzeniu, aby adne bydl wni nie mogo, dla sromoty niedbaego gospodarza.
Na wszelkie naczynia, na budynki, na obrcze y na inne domowe statki z pnia rba, przed . Fabianem y Sebastianem, w ostatniey kwadrze tego miesica, take na okoy, supy, na zerdzi, dyle, drzewa na opa i uczywa przyspasabia.
Suszony owoc y wszelkie jarzyny tego miesica y przyszego spienia, nim modociane za przysz wiosn nie zazieleniej chwasty.
Nawz ktory od . Marcina by na kupie, na inne go przerzuci mieysce, aby spodni by na wierzchu, dla lepszego ugnojenia.
Pugi, brony, rada, wozy i inne sprzty gospodarskie wczenie ponaprawia i na przysz (da Pan Bg) wiosn mie to wszytko pogotowiu, a nie w ten czas dopiero, kiedy tego trzeba zay.
W tym miesicu limaki s najzdrowsze, ktrych zbiera jak najwicey, te osobliwie pod leszczyn si znajduj; z sadw i ogrodw jak naylepiey je powybiera, gdy one zwyky suszy drzewa.
Z makowin, z chmieliny popioy pali i one do ugw, dla chust prania zachowa.
Tkaczom przykaza, aby na ptna i na obrusy, gotowe mieli naczynia; przdek, aby cienko przdy przypilnowa.
Kury poladem karmi i gobie, z jarego yta gorzaki pali, tak prosta jako i dobra.
Zboa wszelakiego na nasiewy i na domow zostawiwszy potrzeb, komu przynagla potrzeba y kto si bez tego obejd nie moe, bo na ten czas bywa drosze, za dobrey drogi do miasta zwozi nassypanie albo przedasz.
Nabiay spienia, misiwo wszelkie w beczki nasala y kolendr przesypywa, dychtownie zaszpontowa, albo kamieniem przycisn.
Owcom olszowe licie dawa y ktra w tym miesicu je go bdzie ta jest zdrowa na wntrze, na defekta onych.
Kokoszy aby niosy w tym miesicu jak zaprawi, opisaem sposb w punkcie XXIII.
Przerble na stawach dla oddechu rybom czsto czyni i na kady dzie tego doglda, tak i w innych miesicach, ile podczas mrozw sprawowa si potrzeba, sieci wszelkie do owienia zwierza i ryb, ponaprawia.
Psczoy na inne przenasza miejsce, a tak si z nimi obchodzi, pilnie przestrzegajc, jako wyey o pasiekach albo psczelniku opisano.
Byda wszelkie na osad obory, owczarni i chlewow, w tym miesicu kupowa moe.
Przez te tedy dni, w tym miesicu wzwy pomienionym przypilnowa gospodarstwa, dla swego lepszego, y poytku, w niwczym nie omieszkujc.


Gospodarski dozor y zabawy podobnie jak y w styczniu odprawowa, ktre gospodarze mie mata okoo rol, pol, k, ogrodow, przekopy czynic dla przejazdow.
Poty, wszelkie ogrodzenia, dla szkody ponaprawia.
Na nasienia ogrodne, marchew, cebul y inne jarzyny, wedug sposobnego czasu (jeli si ranny pokae rok) sadzi.
Niepotrzebne gazie przy drzewach ktore wilkami zowi y ktore drzewo susz y do fruktu przeszkadzaj okrzesywa.
Liszki albo gsinice z drzewa obiera, z pod drzewa one wygrabi y do szcztu spali.
Latoroli mode przesadza w ostatni kwadr y z sczepieniem przyspieszy.
Pniaki albo ponki sadzi dla szczepienia, gdy wszelakie szczepienie w tym miesicu lutym snadniey si przyj moe, ani od robakw moe by zepsowane.
Na przychowek cielta w ostatni kwadrze waaszy.
Wina z fasy do fasy przetacza. Stawy narybia w tym czasie.
Rozsad sia w wili . Macieja, jeli skorupa zejdzie zimowa.
Oley z rzepnice, z lnu, z siemienia, z maku, z bukwi bi na przyszy post, na domow zostawiwszy potrzeb, ostatek spieniy.
Zboa, wszelkie oziminy y jare, kto ma szczupe stodoy, wyprzta na nasienie, co piknieysze na stron odkada, a drugie zboa chdoy y czsto szuflowa.
Ogrodne nasienia cudzoziemskie w izbie letniey w skrzyniach, albo w jakich naczyniach siej y na ogrodzie, gdy si ociepli y gdy skorupa zejdzie zimowa, przesadzaj.
Wszelkiego byda nawoz, z obor, z owczarni, z stajen y chleww wyprzta y na pole wywozi, a zwaszcza na jczmienisku, na wschodzie tego miesica, take na ponne role y na inne zboa, na jarzynny zasiew by jak najwicej pokada, bo kto smaruje ten jedzie; po zwiezieniu, z skup rozrzuci zaraz po roli.
Jczmie sia moe przed zapusty, albo w tydzie po zapustach, ile kiedy od mrozow y od niegow bdzie wolna rola.
Dziewki niech cienko przd; a gdy nie stanie przdze, aby nie pronoway, pierze niech dr, rzep i inn jarzyn zagni niech obieraj. Owoc dla wieprzow niech kroj; powrusa i powrozy niech krc.
Od pu miesica tego lutego, a do dwudziestego drugiego dnia, czworakie sia moe dla byda nasienie, in defectu karmi, to jest jczmie, owies, wyk y gorczyc w spu zmieszawszy, take tym zimie bydo karmi moe; jednak na dobrey uprawney sia potrzeba roli.
Ogrody aby na wiosn gnojem sprawiono y podorano doyrze.
Przdziwa wszelkie popra, dla bielszey nici do robienia potna.
Na winnice gnoj zwie, do tego laski do podpierania wina niech bd gotowe i ustrugane.
Wszelkie przehody i mosty ponaprawia tak dla przechodzcego byda jako y dla przejedajcych ludzi.
Chlewnego byda modocianego, ktore si odchowa w tym miesicu, ni bi, ale go do przyszej zostawi wiosny i lata, bo takie do przechowania jest sposobniejsze.
W styczniu y w lutym wszelkie mki mle y krupy tuc, by i na cay rok, zmete w tym czasie, naytrwalsze na chowanie bywaj; jednak nim do fasy na spiarni wsypiesz, wprzod dobrze osuszy mk lub krupy, po osuszeniu, z plew i innego prochu opaa.
W tym miesicu, jeli czas sposobny pozwoli do orania, ora nieomieszkanie na groch, na bob y te zaraz zasia moe.
Drobiu folwarcznemu, jako to kurniki, gobiece gniazda wymiata y wyprzta. Folwark bydem opatrzy, na to mieysce, jeli go co przez zim ubyo.
Pszczoy kupowa y na pewne mieysce stawia, jako si o tym wyej dla informacyey opisao.


Ten miesic rne zwyk na powietrzu czyni odmiany, ktore ludziom w podeszym wieku y modym, katarowe y inne przynosz na zdrowiu alternacye; temu zabiegajc, wczenie przed tym miesicem, upatrzywszy sposobno czasu trzeba si przepurgowa; a dla wygody wasney y bliniego rne lekarstwa prozapas mie zawsze przy domu, jako si o tym dostatecznie wyej w punkcie o lekarstwach opisao.
Gdy czas powolny y sposobny do orania w polu przypadnie, w jedenast niedziel po Boym Narodzeniu ma by pug na roli.
Wszelki drob folwarczny, jako to kokoszy, gsi, kaczki, indyki, ktore si w tym miesicu zwyky nosi, wczenie nasadza powinna dworniczka; przychowek jako pielgnowa y wychowa, wyey si opisao w punkcie XXIII.
Pugi do orania y sprawowania rol, na jare zboa niech wczenie wychodz, aby adnego nie byo omiszkania, bo im najprdzej zasieje, tym te obfitszy y plenniejszy bdzie urodzaj, koo czego pilnoci y dozoru zay potrzeba gospodarzom. Nawozy wszelkie na role wywozi.
Ozimina jeli wymoka w marcu, adnego z niey nie spodzieway si poytku, znowu to pole zaorawszy, wedug sposobnoci roli, ktoremuby byo podlege nasieniu, takim zasia zboem.
Jarzyny ogrodne, take za upatrzeniem czasu, na uprawnych zagonach pozasiewa pod peni; cudzoziemskie take chwasty y gbia jeli si bd godziy poprzesadza; rozmarynu jednak y delikatnych zio nie wystawia na wiatr marcowy, boby od tego wygin musiay.
Drzewa szczepi, chdoy i przesadza, liszki albo gsiennice obiera, ktore jako gubi, aby si to nie rozszerzao robactwo, opisane jest wyey w punk: VIII.
Kretow aby nie ryli chwastow na ogrodach y w sadach nie psowali modocianych korzonkow, jako tyche gubi w punk: XIV znaydziesz.
Ro so rok, na innym przesadza mieyscu, aby miaa kwiat buynieyszy y penieyszy, take dla zapachu lepszego.
Drzewa okopywa, wod podlewa, dotd poki nie zakwitn, ktorym tak czynic, ani grad ani mroz szkodzi moe.
Wierzb obcina dla grodzy i dla nasadzenia na nowiu miesica.
Cielta odsadza w wtory kwadrze tego miesica koo peni.
Chwast w zboach wyplewia; nawoz na jczmie, ktory sia przed Wielk noc y po wielkiej nocy; na len, kapust, konopie zwozi, kto tego przed zim omieszka.
Groch w ostatniej kwadrze sia, take upatrowa i notowa dzie pierwszy, ktrego nieg opadnie i w tene dzie na wiosn go sia, nie pochybnie si zrodzi.
Na len drobnym zwie nawozem rol, ktor dobrze uprawiwszy zasia.
W ogrodach y sadach wygrabi, uprztn, kretowiska przydepta, porowna dla trawnika.
Rozsady na dzie przed . Gertrud sia, pszenic za jar w Wielki tydzie.
Chlewnemu, owcom i innemu bydu, lekarstwa wedug wzwy opisanego sposobu pozadawa. Owce w pole wygania dla nagnojenia roli y aby si dla zdrowia przechadzay.
Stawy narybia, wienczerze stawia y spuszcza na poytek.
Ryby wszelkie od pocztku wiosny (jako si tylko rozgrzeje powietrze), a do . Jakuba zwyky si trze, dla tego przestrzega aby sieciami przez ten czas nie owiono, ani kaczek nie puszczano, aby rybnych ikr z stawow nie wyzbieray y nie wyjaday narybku drobnego.
Jeziora zawia, stawki nawadnia i stawy narybia.
Budowania zaczyna, gdzie potrzeba naprawia
Do psczo dojrze, kiedy dzie pogodny i ciepy, koo . Kazimierza, jako si o tym wyej opisao.
Winnice odkrywa, gdy suche i jasne niebo, wyprzta, wygrabi, okopywa, wedug wzwy pomienionego sposobu o winnicach.
Statkow wszelkich, szkur dojrze, wody, niegi, lody wyprztn, wymie; na zbior przyszy wszelkie naczynia y potrzeby zawczasu przysposabia.
Rozmaity gatunek ryb, koo Zwiastowania Panny Maryey, z gbiny y z gniazd swoich na szeroko wody wychodzi.
Fuzya niech na cianie nie pronuje, bo ten miesic dzikie kaczki strzela y owi pozwala.
Chopek na wsi niech tego przestrzega, aby zboem y chlebem ostronie szafowa, eby go do nowego stawao, ktory z ronego i rozmaitego zboa, ma swoje opatrowa poywienie.
W tym miesicu rone kwiecia wyrastaj, z ktorych sok, olejek, wodki y confekty na ludzk robi potrzeb y wasn domow wygod.
Sodow w tym miesicu jak najwicej przysposabia, z ktorych piwa yzne bywaj y w lecie nie tak kwaniej.
Rozsada na wielki tydzie ma by zasiana.


Poniewasz dla niestatecznego powietrza, przeszy miesic jest, nie tylko do gospodarstwa mniey sposobny, jednak przeszkodny, tedy cokolwiek si w przeszym omieszkao miesicu, to w tym teraniejszym kwietniu, powetowa moe, za pilnym dozorem i gospodarsk ciekawoci.
Drb folwarczny, wedug namienienia i informacyey, tak przeszego miesica marca, jako y wzwy pomienionym opatrowa potrzeba.
Na tarlisko trzy karpie w sposobny wpuci staw, ktoryby by przyglinkowaty y przy trawniku; wsadzi tedy trzy ikrne(okoo . Grzegorza) a dwa mleczne, dla rozmnoenia karpit.
W tyme miesicu spuszcza stawy, narybia, budowa.
Soli, na kuchni, dla nabiaw solenia, misa, kapust y na inne domowe przysposabia potrzeby.
Na kapust y len rol pokada, w ostatni kwadrze koo Wielkiej nocy, barany skopi, do wszelkiego byda samcow przypuszcza, nawozy zwozi y na kup zmiata, po dzdzu w ostatnie kwadrze, aby tym lepiej ugniy.
Owce my y strzydz okoo niedziele, ktora zowi Exaudi; to jednak upatrowa aby ten dzie by ciepy y pogodny; wen postrzyon poway y schowa.
Pokrzywy z otrbami pszenicznymi kokoszom dawa, aby lepiej niosy, potna poczyna bieli, ile na ten czas kiedy drzewa kwitn.
Drzewa figowe y inne cudzoziemskie frukty (okoo . Grzegorza) poodkrywa, z piwnic wynosi y pochdorzy.
Ogurkow y innych ogrodowych rzeczy dobra gospodyni, jako y zio rozmaitych niech przypilnuje, jednak czasu upatrowa, kiedy si dobrze rozgrzeje powietrze, aby tego mroz potem nie powarzy.
Malony y inne delikatne frukty (koo . Jerzego) siewaj.
Sowiki do piewania dla uciech swoich koo . Jerzego owi, take skowronki y inne do piewania ptaki.
Ptakow wszelkiego rodzaju nie owi, bo pod ten czas zwyky si gniedzi, z t wytrwa uciech, puki modych nie odchowaj, gniazd im nie psowa y jajec bra zakaza.
Ora, dosiewa, grodzi, ogrody gotowa.
Zndznione bydo karmi odywia, koo winnicy si te zakrztn, jeli si w marcu opunio.
Rakow owi zakaza, bo w tym miesicu mno si, to si ma rozumie i o wszelkiej rybie, aby stawow nie tykano, tylko si z sadzawek sustentowa, jeli sobie gospodarz zawczasu, przysposobi narybkow nie wypleniajc stawowych.
Wszelkiego nasienia jarego w polu przypilnowa, aby wczenie zasiano.
nieg w kwietniu jest rolom poyteczny, jakoby je nawozem nawioz.
Bydo z k zgania (od . Jerzego), aby na siano y na potraw wolne zapuszcza ki.
Przdziwa na wity Marek (kto oponi) sia moe, osobliwie konopie.
O liszkach albo gsienicach znowu przpominom, dla ogrodnych chwastow y sadowych fruktw, aby je wygubi, jako si o tym do rzetelnie wyej opisao.
Groch na niektrych miejscach na wielki czwartek siewaj, albo na trzy dni przed nowym miesicem.
Baranki da skopi na wielki czwartek, tylko eby sposobnemu y umiejtnemu sprawcy.
Budynki wszelkie gospodarskie osobliwie dachy opatrowa, aby si dla maej rzeczy, wielka nie staa ruina.


Ten miesic, nie tylko czowieka, ale i wszelki rodzaj zwierzt, ptactwa y ryb swoj rozwesela y cieszy zielonoci, albowiem na polu, w gajach, sadach, ogrodach y kach rnym kwieciem y urodzajami wszystek ozdabia wiat, kadego cieszc, karmic y kontentujc.
Byda wszelkiego rodzaju na oziminach (ku . Filipowi Jakubowi, dla orania onych) pa poprzesta.
Latololi wina na . Krzy sadzenia przypilnowa, tego przestrzegajc, aby adnym noem, ani zelaznym instrumentem pomienionych latoroli nie rzezano, tylko rkami uamywano, bo od tego zwyky usycha y nie przyjmowa si.
Dzie . Urbana, gdy pogodny, dobry urodzaj wina znaczy, take Augustus y September gdy suchy i pogodny.
Na przdziwa, to jest len, konopie, proso, na . Urbana sia.
Owiec w dojeniu przypilnowa, ktorych trzy razy na dzie wedug zwyczaju doi; baranki mode odcza; to si ma rozumie y o innym obornym bydle, ktorym pokrzyw dla bujnego mleka dodawa.
ciany lepi glin, piece w piekarniach podlepia, naprawowa take bojowiska w stodoach w tym miesicu, bo si pada nie bdzie.
Strzechy na budynkach ponaprawia, a stare z nich snopki na nawoz odrzuca; na chmiel zatyczy stroisze.
Zboa na spichlerzy zsypane przeszuflowa, co tydzie, ile na ten czas, kiedy kwitnie na polu zboe.
Inquisycje z urzdnikami, z pastuchami y z dziewkami, co koo obor i owczarni chodz, jako si ktore od God cieliy, dla cakownych i poownych veryfikacyey; bydo skupowane pitnowa y cechowa.
Nawozu na ugory jak najwicej zwozi.
Szczepione drzewka y latoroli, ile podczas suszy podlewa, dla przyjcia.
Nabiaow jako najwicej przysposabia, bo tego miesica najlepsze y najtrwalsze bywaj.
Koo psczo miec dozor y ule im wychdoy y opatrowa wedug wzwy pomienionego sposobu.
Cielta waaszy, take i baranki, zboa pewne i ogrody plewi.
Potna na blechu w tym miesicu przypilnowa, ile na ten czas kiedy jabo kwitnie.
Konie robotne aby w tym miesicu nie pochudy przypilnowa, i dodawa im susznie, takie stado aby swoj miao wygod, jako si o tym opisao w punkt: 27.
Rozsad kapustn sadzi; zioa na wodki, konfekty y lekarstwa zbiera, koo . Urbana, oponiony jczmie w sianiu, take y konopie, moe jeszcze sia.
Drob folwarczny nasadzi moe, jeli si gospodyniom w przeszych miesicach nie zdarzyo.
ososie i wgorze w tym miesicu bywaj dobre y zdrowe; wgorza snadno uowi moe, na ten czas kiedy grzmi na powietrzu.
Wszelkie ogrodzenia, poty koo budynkw, ogrodow y sadow ponaprawia.


W przeszym miesicu maju, cokolwiek byo w ogrodach y sadach zakwitego, teraniejszy miesic take na polach wszystko na ten czas zawizujc, przyszy pokazuje poytek; wdziczna wiosna, mie lato, kadego czuego y pracowitego rekreuje gospodarza.
Na ugory ora, nawoz zwozi, take y na rzep. Rolnicy aby z daremnymi nie powracali nazad wozami, ile gdzie s kamieniste pola, przed dwor do murowania y do potrzeb zwozili y te kamienie wypleniali.
Pastuchowie y owczarze, za bydem idcy, w torbach niech znosz z rol kamienie, przy paszeniu, niech na kupy w polu skadaj, choby im cokolwiek wicey nad ordynari, za t przyczyni prac.
Plewida pilnie przypilnowa trzeba, tak w ogrodach jako y w zboach, aby dla chwastu wszelki zasiew jarzyn nie wygin na zagonach; to te trzeba upatrowa, aby plewiarki nad t robot nie drzemay, aby rozespane, miasto chastu, dobrych nie wyryway y nie psoway jarzyn.
Opielone chwasty do gnoju moe rzuca, na jesienny nawoz, moe te y suszy, dla obornego przez zim byda, moe y przy doiwie na kormi obroci; gnoj roztrzca y podorywa w ostatni kwadrze.
Len koo . Wita sia moe, na ten czas na to wito sowikowie wdzicznym swoim przestawaj delektowa uszy ludzkie piewaniem. W tych dniach blisko nastpuje solstitium.
Stodoy wyprzta, brogi y szopy wychdoy, wymie, aby porzonnie gotowe byy; spiarnie wyprzta, bojowiska polepia, ubija; nie trwae owce i sabe przedawa, albo bi na domow potrzeb.
Trawy w ogrodach, sadach i poktnie dla byda rzn, takie y pokrzywy mode; do doiwa bydu naylepsze, ktore dla zimy suszy na sznurach, ki pozatycza, paszy y szkod pilnowa, take na rolach zbo.
W pasternikach aby suszna bya grodza doyrze.
Ryby w tym miecicu dobrze suszy; potna bieli podczas pogody, a podczas deszczow, eby si nie psoway, zwija je y sprzta.
Staww aby pilnowano y nie zawiano, albowiem na ten czas si ryby tr.
Owcom w tym miesicu y w kadym zadawa lekarstwo.
Ae w tym miesicu obfity bywa nabiau dostatek, a muchy zwyky na ten czas mnoy si y by przykremi, naczynia y nabiay zaszpecajc. Sekret na wygubienie onych wyey w punk XXI.
O robieniu y sprawowania nabiaw, informowa si wedug opisania wzwy w punk: XXI.
Na pszczelnik (ile podczas roienia pszczo) trzeba mie pilne baczenie, koo ktorych tak si obchodzi, jako si wyej opisao w punkcie o pasiece.
ki za pogody kosi, a siano sucho zebrawszy zwozi, bo na tym wiele naley.
Z ugorami pospieszy przed niwy, aby si wraz robota nie zgarna y nie zacisna uchodzc najemnika, nie wiedzc czy do ugorow, czy do k, albo do niwa obruci si.
W tym miesicu owce strzyc, wen way y przedawa; do wszelkiego byda stadnikw przypuszcza, wedug tego miesica sposobnoci.
Na niwo powrosa do wizania snopow gotowa, przednika chyzego y sposobnego do niwa, aby drudzy za nim pocigali, wczenie obstalowa, choby mu te nad innych wicej pacy pozwoli.
Zio rozmaitych na wodki, na lekarstwa, na konfekty y na wanny, jak najwicej przysposabia, posuszy, w suchym je mie miejscu i przykry, aby z nich nie wywietrzaa essencja.
Robocizny wszelkiej umiejtny y dozorny gospodarz, aby upatrowa y aby wiedzia, co pilniejszego y pierwszego w robocinie, wedug czasu, jako ktora rozporzdzi y zaczyna.


W tym miesicu okoo sieczenia y zbierania z k spieszno zawin si, y aby wczenie za pogody siano do brogow zwieziono przypilnowa. Ziarno take wszelkiego zboa doira y dochodzi w tym czasie, przeto niwa nie omieszkiwa. Starzy gospodarze zwykli zawsze upatrowa w wilia Narodzenia Panny Maryey, jako te w same jej wito, gdy deszcz pada, czterdzieci dni potym znamiennie niepogodne; co dozor gospodarza kadego alterujc omieszkanie do sprztania czyni; zaczym pilnie si zakrztn trzeba, aby uy tego zatrudnienia. W tym te miesicu zachodzi kanikua, ktra si zwykle poczyna od . Magorzaty, a koczy si do . Bartomieja, jeeli przez ten czas kanikuy, deszcze y zimna panuj, tedy ludziom melankolicznym i flegmatycznym nie tak szkodzi na zdrowiu, jaki kiedy zbyt sucho y gorco. A dla tego ante tempus obutando, purgansami uj humorw swoich.
Podczas doyraego s kosiu ziarna wczenie obmyli zenczarzow, wedug osady y powinnoci poddanych, a jeli do tej roboty nie wystarczy domowa robocizna, to po miasteczkach na pienidze obwoa pomienionych zancarzow, koo ktorego zniwa informowa si wzwy pomienionym punk: X.
Sia rzep koo . Kiliana, . Magorzaty y . Jakuba, na gotowej, zwonej y uprawnej roli.
Bydo dobrze podpaszone, ktore na obor ani na domow inn nie znajdzie si potrzeb, spienia, darmo je nie strawujc ku zimie.
Na now kasz, yta y pszenic z zyna, sprztnieniem z pola pospieszy, tak dla uatwienia gospodarskiego, jako dla byda w czasu y karmi, aby na sprztnione pola byo rozpuszczone.
Doyrzae ogurki, soli, kwasi y innymi jarzynami kuchni sopplementowa y na potym prowidowa w doach zachowujc.
Mann trzc, take y kmin polny zbiera, jajeczne krupki okrztna gospodyni w tym miesicu do spiarnie ma przysposabia.
Trzcin zrzyna, do przykrywania y poprawy strzech, jak najwicej teje przyspasabiajc.
Nawo trzcina lub chabiem supplementowac, gdy pod czas mrozu rzeki i stawy lodem stan, posiec, co na dachy do poszycia osobno odkada, a co za mierzw w gnoy na obor rzuca, bydu tym podcielajc.
Malony w tym miesicu dobre y doyrae bywaj, osobliwie kiedy czas wilgotno suchy alternata, a potym pogodny y ciepy bywa.
Bydo wszelkie aby w zboe, w ogrody y zatyczone ki nie chodzio, pilnie przestrzega.
Prosit modych strzec, aby w len nie wchodziy, boby od tego , jak od trucizny wszystkie pozdychay.
Gdy kopa w polu stanie, ronego zboa po dwu snopach odkada, na trzy kopy kadego zboa na prob plonu, pierwsz kup zaraz omoci, drug po zwiezieniu zboa, trzeci po zasiewie, dla weryfikacyey prawdziwego plonu, a potym z smsieka zimie owemi probowa probami. Dziesicin kocieln wedug sumienia dobrego i liczby, wedug kop sprawiedliwie oddawa, bo na tym osobliwe boskie zawiso bogosawiestwo.
Kapust okopywa po dzdzu, aby lepiey y buyniey rosa.
Chmiel koo . Jakuba zwyk kwitn, ktorego doglda, aby w nim adnej nie byo szkody. Oraniem, radleniem, odwracaniem na przyszy siew rola sprawia. Podczas zbytniego gorca drzewa delikatne y poyteczne, ziemi okopywa wzwy cho na po okcia, take i wod podlewa.
Nasienia ogrodne doyrzae zbiera, chowa w przykryciu  aby nie wietrzay.
Skopy od td, a ku . Michaowi tusto si zwyky chowa, przez ten czas, na poytek spienia.
Wszelka ryba w tym miesicu ju si trze przestaje. Przeto w owieniu ryb sieci moe uczyni experyment.
Ptaki rone z gniazd swoich uwolnione y modociane ju odchowane, wolno ptanicy do owienia od tego miesica maj, w tyme czasie kury paponi sposobnemu dawa.
Frukty doyrzae, jako to porzyczki, agrest, winie i inne rzeczy do konfektow nalece w tym miesicu na domowa swoj wprawia potrzeb.


Ten miesic w godpodarstwie przynagla do sprztania z pola, z k, ugotow dokoczenia &c. przeto na czuoci wiele naley. O tym te wiedzie potrzeba gospodarzom y pilnie tego przestrzega, aby prone stodoy na nowe zboa, wie ponaciea som, a in defectu oney przewroci dawn som? Dla zabieenia za myszom, aby si nie tak pod zboem y midzy zboem przebiegay, y w zboach gniazd nie czyniy, takze samego ziarna nie psoway; olszowego licia narwa y gsto miast somy na spod ponaciea pod zboe. O sposobie za koo niwa, do rzetelnie wyej opisao si, w punkcie o niwie.
Na nasienia zboe co pikniejsze osobno odkada y wieo z mocenia, aby essencja z ziarna nie wywietrzaa, role pozasiewa. Siew pierwszy przypada w wigilia . Bartomieja.
Kokoszy iz w lecie obficie swoy wydawa zwyky owoc, w otrbach o ten czas atwo przechowa ten owoc moe.
Rzep sia moe na pocztku sierpnia, ktora takie zwyka by trwaa na przechowanie.
Len i konopie za doyrzaoci sprztn z pola; konopi tym sposobem uznasz doyrzao, gdy za potrznieniem gowek kurzyc si bd.
Gowatki wymoci, wprzod aby dobrze wyprzay dla snadnieyszego wymocenia ziarna, ktore do fas pochowa, warownie, dla ochrony od myszy.
Studnie w tym miesicu kopa dobrze, tam gdzie ta pilna potrzeba.
Winnice lepiey si dostawaj gdy chodny i zimny sierpie, na agrest niektore zrywa, aby inne grona tym prdzej dochodziy. Licie take zrywa wedug wzwy opisania o winnicy.
Ogrody wyplewi, aby tym buyniey jarzyny wyrastay.
Na ciernie bydo wygania, niektorzy in defektu lasow zwykli to ciernie na opa albo na karmi zrzyna, lub cudzym przedawa ludziom, bez co ponniej role, tacy dla kilku zotych, na kilkadziesit, narobi sobie szkody.
Myliwym gospodarzom dla uciechy po pracach y trudach gospodarskich, na cierniach krogulcem czas suy zawia przepiorki, wiea zwierzyna bdzie na supplement kuchnie.
Gospodynie przy folwarkach, kmiotki y zagrodnice, na przyszy . Marcin dla oddania danin, niech kury kaponi, kurczta nasadzaj i wychowuj.
Chlewnemu bydu wedug wzwy opisaney informacyey lekarstwa w tym miesicu zadawa, dokadaj si tu niektre lekarstwa, ktore si wyej nie opisay. Zowia ywo dostawszy, moczy go w wywarzynach, albo w tym co jem daj je naczyniu, przez kilka czasow, by y cay rok, moe tam by ywy, pewna pomoc. Take. Miso lisie moczy, albo te posiekawszy drobno, da je. Take. Cleytaktora przy trybie srebra odchodzi, t zbiera co na wierz wypryska i zsiada si, potukszy, gdy to bydo zachoruje zada, raz albo dwa, dowiadczone remedium.
Grzyby wszelkie, rydze do solenia, wdzenia, w tym miesicu zbiera y na spiarni przysposabia.
Laskowe orzechy kupowa, licie dla owiec dbowe, brzozowe i olszowe zbiera, suszy, zwozi y w wizanki wiza, mode szczepy podlewa, ile na ten czas, kiedy suchy y gorcy czas.
Potraw w kach siec pilno y spieszno, wedug pogody miarkujc si.
Zboa na ssypaniu w spichlerzach, cienko rozkada, so tydzie szuflowa, okienka aby zawsze byy otwarte, (sieci one dla ptakw zaoywszy), aby si ziarno nie psowao, a wiatrem przesychao.
Nawoz jesienny pamita wywozi, gsi stadami przysposobi, paszy by jak najwicej dla poytku chowa i ochrania.
Sadow strzedz, a owocw na domow zostawiwszy potrzeb, ktore jedne suszy, z drugich powida smay, soki robi, ostatek naj, albo sprzedawa.
Stada wszelkiego byda cechowa, albo pitnowa, o liczbie onych zawsze wiedzie, o szkodach si zawsze pyta, samym, nie spuszczajc si na czelad, doziera o wszelkim gospodarstwie, o naymnieyszey rzeczy wiedzie y pyta si. Umie rozporzdza y rozkazowa, starych chopow w dyfferencyach jakich naradzi si.


W tym miesicu przykre umierzaj si gorca, a to dla znionego soca, ktore ju nie tak dokucza do roboty gospodarzom, jako tez y bydu naprzykrza si swoim upaem. Przeto z robocizn z zwoeniem do gumna crescencyey, jako te y z potrawem pospieszy y nie omieszkiwa.
Chmiel zbiera koo Narodzenie Panny Maryey, ktory obrawszy, w przykryciu, dla zwietrzenie, chowa porzannie.
Siew od wiliey Narodzenia P. Maryey zaczyna si, ktory na gotowych i uprawnych rolach sia na ozimin to jest: yta ziarna piknego, pszenic take pikn sia na zwonej i uprawney roli.
Chopow na roli bdcych, mianowicie kmieciow, zagrodnikow, ktorzyby podupadli przez jakie nieszczcie, albo przez jaki niedostatek, dwor powinien supplementowa ziarnem, albo te samym zasiewem.
Pszenic koo . Krzya w ostatniej kwadrze sia, bo w tych czasiech dobry na ni siew znaczy, jeli si co znajdzie na oborze, albo kdy indziey wywie na te pola, ktore potrzebuj nawozu, jako to gdzie by groch y gdzie s ponne role.
Psczoy podczas piknej y pogodney chwile podbiera y miod tak im odeymowa, eby im zostawi na zim, dla susznego onych wyywienia, a jako si z nimi obchodzi, do dokadnie o tym wyey si opisao w punkcie o pasiece.
Gowatki, konopie maj by moczone, take poskony i len, po wymoczeniu suszy, na socu lub na wietrze, w domach na ten czas, gdy je suszy maj, dla ognia wielk mie ostrono, o ktorym suszeniu do rzetelnie wyej, przy podaniu sposobow opisaem. Tego take przestrzegac maj dozorcy i sami gospodarze, aby w stawach narybionych nie moczono przdziwa, dla zarazy ryb, ale tylko w rzekach, albo w doach jakich zalanych. Te tedy przedziwa midli, czesa, na przdziwo gotowa, na kamie way &c.
Po sprztniemiu jarzyn, ogrod mie na pamici, aby owe w jesieni sprawiono y podorano.
Spiarnie ronemi prowiantami supplementowa, suchemi fruktami, powid nasmay, z lenych jabek i gruszek jabecznik czyni, take i winiowy sok, kasz rozmaitych y innych potrzeb dla gospodarstwa, soli na kuchni y dla nabiaow do folwarkow przysposabia.
Botnika solne przysposabia, dla owiec, krochmal robi. cier na ycisku, pszeniczysku w ostatni kwadrze tego miecica, dla jarzyn na lato podora, aby przez zim dobrze odlezay si pola.
ciernia nie przedawa nikomu, bo przez to pnniej role.
Do stada owiec koo . Mateusza przypuszcza barany, aby wczenie na Gromnice owce si kociy. Bo owca kotna powinna nosi dwadziecia i dwie niedziele.
Po zwiezieniu wszelkiey crescenciey z pola, tak oziminy jako y jarzyny. Urzdnik powinien pokaza poytek z wszelkiego byda, z przychowku, tak co za dokumentem wyda na ywno, jako te co do przedania y co zostaje na oborze; gdy nie poyteczno jest y niezrczno, bydo przemienia. Stare byda, owce, konie ,chlewne bydo, kury, gsi, kaczki, indyki, gobie regestrowa. Pasterzom karby wszelkiego byda odda, ktorzy co dzie z nich wieczor za przygnaniem trzod pomienionych, rachowa si powinni.
Daniny od chopow rone w ziarnie nalece, osobliwie sspy z nowego wybra, bo ku wionie y ku nowemu z trudnoci od nich odebra co moe, take na siewy, jeli dwor ktorego supplementowa chopa, albo ratione  podatkow Rzeczypospolitej wygodzonych, aby in instanti z nowego uczynili dworowi satysfakcia.
ki stare podorywa i z nich nowe restaurowa ki, dla lepszej y buynieyszey trawy.
Bez przeday zboa z nowego, kto si obej moe, zatrzyma si, bo w ten czas co ywo dla kopy, osobliwie chopkowie spienia zwykli, tak y innych dochodow obrachowawszy ywno y potrzeb swoj, pomiernie uzywa; aby mia na inne potrzeby intrat, oglda si trzeba.
Ku zimie wszelkie budynki ponaprawia, gliny y innych potrzeb w ostatniej kwadrze przysposabia.
Wieprze na cierni wypaszone do karmnika na dotuczenie wsadzi, tyle, ile browary gorzenia na suszne onych wyywienie wystarczy moe, a przy dotuczeniu, metego zboa aby byy wieprze wieprzami nie aowa. Koo . Michaa ptaszy poow naylepszy bywa.
Ogrodne szczepienia wszelakie w tym miesicu szczepi y okrzesywa moe, take brzezin y inne drzewa lene.
Gdzie zod y bukiew si zrodzi, za susznym datkiem cudzym, wolne pozwolic paszenie, na karmne wieprze zbiera, mle y dawa wedug potrzeby.
Chlewnego byda przy folwarku niewiele chowa, bo lepiey mie mniey a tustego, anieli stadami a chudego.
Do piwnic przed mrozami, rone chwasty ogrodne zachowa, piaskiem suchym okopa.
Stawy rozporzdzi, karpie przesadza do stawow, na jeziorach owi, do sadzawki, na kuchni przysposabia, stawnych ryb ochrania.
Na ozimin siej marchew, aby na wiosn wczenie urosa, a to dlatego, e marchwiane nasienie zmarzn nie moe.
Z sadowych drzew, rone frukta dostae zbiera. Jarzyny ogrodne w doy, w pikny pogodny dzie, sucho ka y zakopa; jednak aby wprzod dobrze nawidniay dla trwalszego zachowania.



Ten miesic za okrztnym gospodarstwem, zwyk z pola, z ogrodow, z k, z sadow i z winnic wyprzta y kad rzecz na swoje sprowadza miejsce; y na tym wszytek zawis; przy tym umie y wiedzie, jako rozkaza, rozrzdzi, postanowi y przypilnowa, o czym wyej fusius.
Role za sposobnym czasem na zim ora, pokada, odwraca, tak dla przyszego jesiennego dosiewania, jako te y na przysz wiosn na jarzynne siewy. Nawozw co si nie dowiozo wywozi na pole.
Jarzyny na ogrodach wszelkie wykopywa w ostatniej kwadrze, okoo . Jadwigi, te mie pod przykryciem, aby z wilgotney ziemie, nie tylko oschy, ale te i nawidniay, dla trwalszego w doach przez zim zachowania; a nim kopa bd, wprzod czego wiele bdzie, korcem przemierzy, drobniejsz z nich poprzebiera, ktr suszy, wdzi, na supplement kuchnie i spiarnie; kapust rba, kraza, sieka, w kody dobrze opatrzone aby nie przeciekay naoywszy ukwasi, take wik na buraki;  z czosnku y cybule wince ple, siewk z niej wprzod przebrawszy dla nasienia, drug te korcem przemierzy y wiele tego wszytkiego popisa, rzep jednak do wdzenia, na takim miejscu zawiesi, eby od mrozu nie zmarza, boby si zepsowa musiaa.
Na wszelka od jarzyn pomienionych obieran na kupy zbiera i pod dachem nad piekarni, aby przesychaa rozciela, dla chlewnego byda, aby ni podczas zimy karmi, w wywarzynach one uwarzywszy.
Koo stawow, stawkow y jeziorow, w tym miesicu tak si sprawi y rozrzdzi, jako si wyej o tym susznie opisao.
Drzewa delikatne, cudzoziemskie, do ciepa wnie, albo do ciepych piwnic.
Wino zbiera, ile na ten czas, gdy szron, albo przymrozek, wedug wasney potrzeby na nie padnie y skork przywarzy, e a zmiknie.
Macice winne gnojem poprzykrywa, ziemi obwarowa, laski powybiera.
Stroisze po zebranym chmielu powybiera, przeliczywszy, w kupie w osobnoci pochowa.
Bydu, samego nie dawa siana, ale go z ronymi somami przemieszywa; jak najwicej sieczki rzeza, jczmienne somy dla przednowku, in defectu siana i innej karmi przechowa.
Grochowiny, wyczn som, z sianem zmieszawszy, podczas zimy koniom dawa, ten pokarm bardzo jest zdrowy, stadu koskiemu na robaki.
Nasienia wszelkie ogrodne, jakie tylko mog by specyfikowane, chdogo wypaawszy, ziarno kade osobno w przykryciu, aby nie wietrzao pochowa, a potym na pewnym y susznym, aby adne do tego nie doszo robactwo, zoy miejscu.
Szczepie roznego owocu, tego miesica przesadza, take y jderka posia moe. Drzewa wszelkie fruktyfikujce, z miejsca na miejsce przesadza, tak dla snadniejszego krzewienia, jako te i dla dyspozycyey mieysca, ogrodow. Frukty z drzewa trz wszelakie, ktore suszy, smazy, przedawa, i grzybow lenych nazbierawszy spiarnia supplementowa.
Pola zasiewne, czsto, tak dworskie, jako y chopskie objecha y wiele czego wysiano rewidowa, y z regestrowa; uprawe role wiedzie y rozumie, upatrujc aby nic nie zostao odogiem, wedug kadencyey pol, albo roli.
W gajach gdy si zoldz y bukiew zrodzi, koo . Michaa j zbiera, tak dla ukarmienia wieprzow, jako te e dobry z bukwie bywa oley, a gdy si tego dostatek w gajech, za darkiem wolne pozwoli chlewnego byda paszenie.
Drob folwarczny, osobliwie kury stare, w jesieni na kuchni obraca, mode przechowa, dla ktorych wszelkie polady chowa. Misa soli, wdzi koo . Gawa.
Potrawu siec jak najwicey, sucho zwie y wiele go bdzie urzdnik lub dozorca ma terminowa.
Bydu wszelkiemu, tak obornemu, owczarnemu, chlewnemu jako y stajennemu dodawa potrzeba, bo w tym miesicu chudn zwyko; ktore zgoninami, plewami, przemieszanym ziarnem, obrokami z sieczk drobn wedug potrzeby posila.
Budynki wszelakie ponaprawia, opatrzy, oblepi, ociszy, tak we dworze, jako y na wsi chopi te maj uczyni.
Lekarstwa pomienionemu bydu zadawa zawczasu, poki ktore nie zdechnie zabiegajc y ktore ktoremu jakiemu nale ingredyencye, wedug wzwy pomienionych lekarstw opisania sprawowa si.
Wszelkie krupy, kasze, jagy, maki, jako si na kilku mieyscach wyey namienio, na spiarni y na kuchni gotowa.
Chopa niedbaego mie na baczeniu, a ktoryby przez niedbalstwo y przez jak nieskosobno nie zasia wodarzowi raz da chost e go nie doyrza, a chopu dwa razy.


Po zielonych drzewach y polach, po zakwitych kwieciach, po ronych urodzajach y fruktach, z ktorych si nie tylko koo tego chodzcy gospodarze y wszelki czowiek nacieszy, ale y onych napatrzy ledwie mogli. Take po miych podczas wiosny i latach ciepach; teraz w tym miesicu, uprzykrzonego zimna, gradow  niegow spodziewa si; dla czego wszelkie budynki, tak dla ludzi, jako y roznego byda opatrowa y ocisza; piece, kominki sporzdzi; drew, uczywa, nasuszy, do tego; futra y kouchow przysposobi wedug potrzeby.
Wody na karmienie z pocztku tego miesica stawia, koo ktorych mie dozor, aby zimna gwatownego i mrozow nie zaznay, bo choby im dano nie wiem jak dostatni karmi, przez same zimna schudn y zmarniej; przeto mieysce to porzonnie ociszy, somami dla suchoci czsto ociea, to si ma rozumie o oborze, owczarni i chlewach. Sposob karmi udzielania pomienionemu bydu, wyej w okonomicznych punktach partykularnych rzetelnie opisaem.
Koo . Marcina daniny chopskie maj by wybrane, to jest kapony, gsi, wierzyny, kokoszy owoc, ssypne zboa, yta, pszenice, owies, manna, zod, orzechy, mak, konopie, czynsze pienine, strone najemne, gajowe ardne, karczmarne, rybne i miodowe; ktore urzdnik, wiele czego wybra, ma rejestrem produkowa y inne jakiekolwiek tylko, wedug zwyczaju, osady y powinnoci maj na ten czas wypaca daniny, to jest: kmiecie, zagrodnicy, chaupnicy, rzemielnicy, mynarze, kaczmerze i leniczy, ci wszyscy pod winami za opowiedzeniem, do gromady znie si maj.
W tym miesicu, na spiarni y na chleb mle zboe, dugo trwa moe, taka mka y niestchnieje, jednak j wprzod przy ciepym piecu osuszy potrzeba.
Przy sposobnym czasie, gdy si da ora, nie omieszka na rola z robot, to jest na przyszy siew jary, take y na ogrodna potrzeby.
Drew na dworska potrzeb, na browar, na folwark przysposabia y pomiernie onych zaywa, tak dla ochrony lasow jako y fur, aby od innej pilniejszej nie odrywa chopa roboty.
Dozorca tego przestrzega ma, aby wszyscy zarwno ukadali y razem zajedali y wozili; take y o chrustach, nawozach, drabinnych rozumie si ma, chopi za ze pnia cina nie maj, tylko gazia lece, co na drwa si znidzie, przyspasabia sobie wolno z nich kademu, czego ma pilnie dozira gajowy. Na budynki drzewa w tym miesicu cina y zwozi moe.
Przdziwa midzy chopy pod wag porozdawa y wag odebra, jako si o tym wyzej opisao obszernie.
Mockow w stodoach doziera, nie tylko aby za dnia wymocili, ale aby ziarna nie kradli, w butach i w zapazuchach nie wynosili przestrzega.
Somy wymocone zrewidowa, jeli dobrze wymacali mockowie ziarno.
Podczas sucha y pogody groch naylepiey moci, bo gdyby odmiknia, na zoeniu z piknego bdzie szpetny. Gsi tuczy i kapony.
Szczepienie , przesadzanie, take y pniakw obrzynanie. Szczepia y drzewa fruktyfikujcego, tak starego, jako modego czyni moe, ziemi y gnojem delikatnie drzewa ponakrywa, som latorole poowizywa, a byda adnego y koni w sady nie wpuszcza, bo nie tylko od odgryzowania latoroli y czochrania si o drzewka; ale y od moczu bydlcego schn y psowa si musz.
Zioa ogrodne na ogrodach gnojem ponakrywa, niektore do piwnice znie, piwniczne za okna mierzw od gnoju pozatykawszy, dobrze ociszy.
Myliwi niech zaywaj polowania, tak dla zwierzyny, jako y dla odstraszenia szkodliwego wilka, jako si wyej o tem rzetelnie opisao.
Kokoszy aby niosy y aby zawsze od nich zay wieego owocu, wyej jako koo tego chodzi podaem sposob.
Obornego byda w tym czasie osobliwie koo adwentu nie zachudza, plewami y inn karmi posila dostatkiem, jeeli z niego chcesz mie na wiosn poytek, bo w tych czasiech zachudziwszy, na wiosn y na lato nie zaraz przyjdzie bydl do siebie; przeto pilnego zay koo tego starania.
Cielt w tym nie odsadza miecicu, boby prdko zdychay.
Prosita, ktre si w tym miesicu rodz na przychowek nietrwae; te lepiey na kuchni y na przedasz obroci.
W tym miesicu barana do owiec, koza do koz przypuszcza.
Na prowianty, dla misiwa bi bydo wszelakie, take y ryby mog by bite, kto chce soli, wdzi; kto te chce wieo zay, moe, bo si w tym miesicu dla chodu nie zepsuje.
Poszycia dachowe, gdziekolwiek s zepsowane, ktoreby si ju nie godziy na strzechy rozwiza, na obor, dla przyczynienia nawozu miota, a na to mieysce now poszywa som, chceszli nie pognoi budynkow.
Gdy stawy gdzie zmarzn albo rodliska, na lodach chwast kos cina, y midzy gnoj miota dla przyczynienia nawozu.
W tym miesicu upatrowa, jakie w nim znajdowa si bdzie powietrze, ktoremu podobnym sposobem przyszy marzec, takow bdzie korrespondowa odmian.
Zimy jakiey si spodziewa, po tych znakach zwykli ludzie zdawna upatrowa; w wili Wszystkich witych, posa kogo z siekier do lasa, ktory niech drzewo bukowe albo dbowe, albo onych ga utnie, ktora jeli sucha bdzie, twarda, jeli mokra oparzysta i niestateczn znamionuje zim.
Upatruj take w dzie . Marcina, podobny prognostyk, nie tylko przez gsi piersiow ko (ktora niegu wielko, biaoci; ciko mrozow, czerwonoci swoi znamiennie) ale gdy jest sam dzie sucho pogodny, ostr znaczy zim, jeli za niestateczne bdzie powietrze, to te niestateczney spodziewa si zimy.


Zima w grudniu gruntownie si ma wedug czasu stanowi, ale ta pewnikiem powietrzney zwyka podlega dyspozycyey, albowiem co niebo kae, tego na ziemi skutkiem doznajemy, ktoremu si sccomoduj we wszelkich rodzajach y w ludziach samych, elementa. Jest regua starych i modych filozofow, quod est superius, ast sicut inferius, quod est infirius, ast sicut superius. Matematykow zas osobliwe zdanie. Astra inclinans sed nonnecesssitant, a ze wszystkie stworzone rzeczy sa w boskich rkach; jako jeden napisa Astra regunt homines sed Deus astra regit. Przeto przy dokoczeniu tego roku, modlitwami, postami, jamunami i innymi dobrymi uczynkami, boski baga majestat, aby nam da, ten rok dobrze skoczy, nowy szczliwie zacz, abymy mie mogli wedug czasu y potrzeby, dla zdrowia y urodzajow &c.wygodne y sposobne powietrze.
W tym miesicu co dzie dnia ubywa, koo . ucyey zwyko nastpowa solstitium, pod ktory czas rona na powietrzu znayduje si reulocya. Effekty jey trwaj na dwie niedzieli przed tym i po tym. Przeto flegmatycy niech humorow swoich uymuj, aby ten czas Equinoctialny nie szkodzi ludziom. Co si tycze gospogarstwa tego miesica, z poniszych regu snadno si informowa.
Robota polna, ktora jesli mrozem nie zamarznie, to niegiem zwyka si przykrywa, dla czego pugi pauzowa musz, jednak przy tych wythnieniu wszytko sporzdza, naprawia, aby gdy czego potrzeba zay byo pogotowiu, y tym czasem moci, budynki naprawia, strzechy gdzie potrzeba poszywa, oprawia, necessaria zwozi, y przysposabia, bydo wszelkie opatrywa.
Karmne wieprze na poytek y na domow potrzeb, w ostatniej kwadrze bi, pocie nasala, take y sada; chlewnego byda tego nie wiele na kupie chowa, jako si wyey o tym do namienio; do dziesiciu samic, do jeden samiec, a gdy si proci maj, aby osobny kada miaa chlewik.
Na karmienie wieprzow tego upatrowa trzeba, aby wgrow w sobie nie miay, takowe bowiem do karmnika  nie zeyd si, gdy za s inne w karmniku dugo, a nie powrawuj si, to im inn przemienia karmi, i na inne przenie je mieysce, bo snad nie  rk id.
Stawy jeli zamarzn, rybom meaty i  przeremble rba, aby si nie dusiy, mnichy stawida, izbice, groble, na ktorych bezpieczno naley czsto ogldywa y gdzie potrzeba susznie ponaprawia. Na wydry sida sposobne zastawia, mieysca y ladow upatrowa y pilnowa, aby ten wilk wodny nie psowa ryb.
Mynarz koo myna, aby by dozorny y wszelki aby mia porzdek dla nieomieszkania y wygody ludzkiey; wody podczas susza y oney skpoci, nad zwyczayn aby nie wybiera miar, bo przez to pustoszej stawy;  tene mynarz, powinien z siekier do dwora, dla napraw jakich potrzenych chodzi, wedug dni ordynowanych.
Pastuchow, szkotakow, poganiaczow i wonicow podczas dugiey nocy budzi, aby byda dogldali, karmi im dodawali, nie czekajc dnia, bo wszelki rodzay byda, tego miesica, tak starego jako i modego nad zwyczay karmi y doglda trzeba. Pod czas tgich mrozow, w oborze, w owczarni, w chlewach, w stayniach dziury zatyka, do koa chtustem ociszy, aby bydu ciepo byo, somy na ten czas dodawa, sieczk rzeza; czego ma pilnie gospodarz y gospodyni, trzy razy w dzie doziera, nie spuszczajc si na pastuchow, bo jakie w tym czasie bdzie koo byda opatrzenie, taki na wiosn bdzie poytek. Poledniejsz karmi przed Boym Narodzeniem, ma by bydo karmione; gdy tey nie stanie, lepsz opatrywa, aby bydo ze smakiem mastykuj, jako naylepiey zaywio si. T karmi sianem, ronymi somami, plewmi, zgoninami, sieczk otrbami przemieszywa. Na defluitacy przyszego fryoru necesaria sporzdzi, statki dobrze wprzod opatrzywszy, a potym wszelkie potrzebne rzeczy do tego nalece z prowiantami pogotowa, a to ma by wszystko  sporzdzono, przed nowym latem, o czym si rzetelnie wzwy na swoim opisao mieyscu w punktach partykularnych.
Gusa babskie, aby si adne we wsi y we dworze nie dziay pilnie przestrzega, napomina, a gdzie by si co pokazao surowie kara potrzeba, aby si nie w korzeniay w tey dziedzinie czary y przeszkodne szatastwa.
Wodarz z wieczora wczenie ma robot opowiedzie y nakaza, take y rano, przez dug wie jako idzie zawoa, wychod, wyjedaj, nie baw si; a ktoryby poledzi przyszed, to mu nagani kaczugiem dla przykadu inszych.
Roboty piesze gospodarskie, przez ronych ludzi y rzemielniki, aby odprawowywano, ma doglda wodarz, ile podczas zey chwile, a naprzod koo grodzy, ciosioki, guntow robienia, gwodzi, roznych statkow rcznych przysposabiania, gnojow wymiotania, mocenia, przdzenia przdzy, parkanow naprawiania, a nie tylko dworskie przylegoci, ale y chopskie chaupy y grunty, w takim maj by dozorze y porzdku.
Jarzyny w piwnicach w piasku bdce, jeli nie gnij doyzrze y przebiera, to si ma y o sadowych rozumie fruktach, gdy za na polach z doow wykopuj jarzyny, wybrawszy one, tenze piasek na tyme zakopa mieyscu, aby wiatr, abo wicher, takowym nie zanieci role piaskiem, bo piasek jest zaraz ziemie.
Jamy abo doy na szkodliwe wilki kopa, sidami apa, wedug sposobnoci mieysca i zwyczaju; na wszelkie za mylistwa, tak na ptactwo, jako i len zwierzyn ten miesic sposobny.
Drob folwarczny, dla mrozow i przykrey w tym miesicu zimy, do kurnikow sadza, na ten czas, take gobiom, gdy wszytko okryte zostaje niegiem pole, ziarno sypa z poladow, lub zgonin, a tego pilnowa, aby ich thorz jako te i jastrzb niepsowa.

Pierwsza i ostatnia strona orginalnego kalendarza ziemiaskiego.

Powrt do strony gwnej

   Uwagi oraz dodatkowe informacje i materiały najlepiej przesyłać bezpśrednio na adres: kazik.sabak@gmail.com

   Mapa witryny zawierająca łącza do stron tekstowych